Gwella ansawdd dyfroedd ymdrochi yn Aberogwr a Bae’r Tŵr Gwylio

Cyfoeth Naturiol Cymru / O’r dalgylch i’r arfordir: mynd i’r afael ag ansawdd dŵr ymdrochi gwael yn Ne Cymru

Treuliodd ein swyddogion ddiwrnod yn Aberowg yn siarad â thrigolion lleol, busnesau ac ymwelwyr am ansawdd dŵr ymdrochi a'r gwaith sydd ar y gweill i'w ddeall a'i wella.

Buom yn siarad â mwy na 100 o bobl drwy gydol y dydd, gan gynnwys nofwyr, pysgotwyr, teuluoedd, perchnogion cŵn ac ymwelwyr o bob cwr o Dde Cymru a Lloegr. Roedd gan lawer ddiddordeb mewn dysgu mwy am y ffactorau sy'n effeithio ar ansawdd dŵr.

Rhannodd ein tîm wybodaeth am sut i roi gwybod am ddigwyddiadau llygredd, esboniodd sut y gall pibellau sydd wedi'u camgysylltu effeithio ar afonydd a dyfroedd ymdrochi.

Cawsom ein calonogi gan yr adborth cadarnhaol a dderbyniwyd, gyda llawer o bobl yn mynegi cefnogaeth i'r ymdrechion i wella ansawdd dŵr ymdrochi a diogelu'r amgylchedd lleol. Bydd y sgyrsiau a'r wybodaeth leol a rannwyd gyda ni yn helpu i feithrin gwell dealltwriaeth o'r heriau sy'n effeithio ar y dalgylch.

Bydd ein digwyddiad ymgysylltu cyhoeddus nesaf yn cael ei gynnal ym Mae’r Tŵr Gwylio, Y Barri, yn ddiweddarach y mis hwn. Edrychwn ymlaen at gwrdd â mwy o drigolion ac ymwelwyr a chlywed eu safbwyntiau.

Byddwn yn cynnal gwaith monitro ymestynnol ar ansawdd y dŵr yn Aberogwr a Bae’r Tŵr Gwylio yn ystod mis Awst a Medi 2026.

Rydym wedi comisiynu JBA Consulting i gasglu a phrofi hyd at chwe sampl dŵr bob diwrnod o’r wythnos yn y ddau safle dŵr ymdrochi dynodedig dros gyfnod o wyth wythnos.

Rydym yn monitro dyfroedd ymdrochi dynodedig yn rheolaidd drwy gydol y tymor ymdrochi, gan gasglu o leiaf wyth sampl rhwng mis Mai a mis Medi. Darllenwch fwy am Sut rydym yn monitro ac yn amddiffyn dyfroedd ymdrochi Cymru.

Fel rhan o’r rhaglen ymestynnol hon, bydd tua 240 o samplau ychwanegol yn cael eu casglu yn y ddau safle ar wahanol adegau drwy gydol y dydd. Bydd hyn yn ein helpu i ddeall sut mae ansawdd y dŵr yn newid o dan wahanol amodau amgylcheddol, gan gynnwys adegau gwahanol o’r llanw, lefelau afonydd a glawiad amrywiol a gwahanol amodau tywydd, er enghraifft y gwynt.

Er mwyn casglu’r samplau yn ddiogel ac yn effeithlon, bydd dronau arbenigol yn cael eu defnyddio yn yr ardaloedd dŵr ymdrochi.

Mae dronau’n ffordd ddiogel a chost-effeithiol o gasglu samplau dŵr heb orfod mynd i’r dŵr dro ar ôl tro. Cânt eu gweithredu gan beilotiaid hyfforddedig, maent wedi’u dylunio i lanio ar y dŵr ac esgyn oddi arno, a chynhelir gwiriadau cyn samplu i sicrhau nad oes unrhyw bobl yn agos at yr ardal samplu.

Bydd samplau’n cael eu dadansoddi gan labordy achrededig yn unol â gofynion profi dŵr ymdrochi.

Bydd y gwaith hwn yn cefnogi ein hymdrechion ehangach i ddeall yn well y ffactorau sy’n effeithio ar ansawdd y dŵr ymdrochi yn Aberogwr a Bae’r Tŵr Gwylio, ac i nodi camau gweithredu a allai arwain at welliannau.

Wrth i ni nesáu at ddiwedd y tymor dŵr ymdrochi, hoffem roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd ar draws Prosiect Dyfroedd Ymdrochi Canol De Cymru.

Sefydlwyd y prosiect i wella dealltwriaeth o'r ffactorau sy'n effeithio ar ansawdd dŵr ymdrochi yn Aberogwr a Bae’r Tŵr Gwylio ac i nodi camau gweithredu ymarferol a all helpu i gyflawni gwelliannau hirdymor.

Mae ein gwaith wedi canolbwyntio ar gasglu tystiolaeth ar draws y ddau ddalgylch, ymchwilio i ffynonellau llygredd posibl, treialu technegau monitro newydd, ac ymgysylltu â chymunedau lleol a rhanddeiliaid.

Llwyddiannau ymchwiliadau ar lawr gwlad

Mae ein hymchwiliadau maes ar draws y ddau ddalgylch yn ein helpu i nodi a datrys ffynonellau llygredd, gan ddarparu tystiolaeth sy'n cynorthwyo gwelliannau ymarferol ar lawr gwlad.

Yn nalgylch afon Ogwr, rydym wedi nodi a datrys nifer o ollyngiadau llygrol a oedd yn anhysbys o'r blaen. Yn ddiweddar, fe wnaethon ni olrhain arwyddion o lygredd carthffosiaeth i garthffos fudr wedi'i blocio ger afon Ewenni. Yn dilyn ein hymyrraeth, tynnwyd meintiau sylweddol o frasterau, olewau a saim o'r rhwydwaith, adferwyd y llif llawn, a chadarnhaodd ymweliadau dilynol fod y llygredd wedi'i ddatrys.

Drwy ein hymchwiliadau yn y dalgylch, rydym wedi nodi gollyngfa dŵr wyneb lygrol ac wedi defnyddio olrhain llifyn i olrhain ffynhonnell yr halogiad. Arweiniodd hyn ni at gamgysylltiad draenio mawr mewn depo dosbarthu, lle'r oedd carthion budr o doiledau a chyfleusterau lles yn cael eu pwmpio i system dŵr wyneb a oedd yn gollwng i afon Ewenni. Cymerodd y gweithredwyr gamau ar unwaith i atal y gollyngiad a chynnal gwaith adfer. Pan ddychwelsom i'r safle, gwelsom welliant sylweddol yn ansawdd y dŵr wrth yr ollyngfa.

Yn Nant Cefn Glas, un o is-afonydd afon Ogwr, fe wnaethon ni nodi arwyddion o lygredd carthffosiaeth, gan arwain at ddarganfod diffygion mewn carthffos a nifer o dai wedi'u camgysylltu. Yn dilyn ymyrraeth, cwblhawyd atgyweiriadau ac mae monitro parhaus yn ein helpu i asesu gwelliannau yn y cwrs dŵr.

Ym Mae’r Tŵr Gwylio, fe wnaethon ni ymateb i ganlyniadau bacteriol uwch drwy gynnal ymchwiliadau ychwanegol o fewn dalgylch y Llyn Morol. Fe wnaethon ni gynnal samplu dilynol a nodi lefelau uchel o facteria sy'n gysylltiedig â ffynonellau dynol o fewn ffos gyflenwi. Mae hyn wedi ein helpu i gyfyngu ar ffynonellau llygredd posibl a chanolbwyntio ar gam nesaf ein hymchwiliadau.

Ochr yn ochr â'r ymchwiliadau penodol hyn, rydym wedi nodi ac atgyfeirio nifer o ollyngfeydd llygrol, carthffosydd budr sy'n gollwng a chamgysylltiadau diwydiannol posibl ar gyfer camau gweithredu pellach. Mae'r holl bethau uchod wedi'u canfod drwy ddefnyddio gwybodaeth leol i olrhain problemau hysbys, drwy gerdded darnau o afonydd er mwyn gwirio gollyngfeydd a thrwy gynnal arolygon ecolegol.

Ar wahân i nodi ffynonellau llygredd, mae arolygon ecolegol hefyd wedi nodi ardaloedd lle mae llygredd gwasgaredig yn broblem. Yn wahanol i lygredd sy'n dod o un ffynhonnell adnabyddadwy, mae llygredd gwasgaredig yn mynd i mewn i afonydd a nentydd o sawl lle ar draws y dalgylch. Gall hyn gynnwys dŵr ffo o ffyrdd, ardaloedd trefol a thir fferm, yn enwedig yn ystod glaw trwm.

Mae'r prosiect yn gweithio gyda phartïon perthnasol eraill i ymchwilio i hyn a'i liniaru. Mae'r dystiolaeth a gasglwyd drwy arolygon ecolegol hefyd wedi helpu i gefnogi ymyriadau rheoleiddio ehangach a blaenoriaethu gwaith gwella ar draws y ddau ddalgylch.

Mae'r enghreifftiau hyn yn dangos sut mae'r prosiect nid yn unig yn gwella ein dealltwriaeth o broblemau ansawdd dŵr ond hefyd yn helpu i gyflawni camau ymarferol i fynd i'r afael â nhw.

Deall ffynonellau llygredd drwy olrhain ffynonellau microbau

Yr haf hwn, cynhaliwyd cynllun peilot olrhain ffynonellau microbau (MST) ar draws y ddau ddalgylch i helpu i nodi a oedd halogiad bacteriol yn gysylltiedig yn bennaf â ffynonellau dynol, da byw neu adar.

Mae canlyniadau cychwynnol yn awgrymu y gallai ffynonellau dynol fod yn cyfrannu mwy at lwyth bacteria na da byw neu adar, er bod y canfyddiadau'n rhagarweiniol ac mae samplu pellach yn mynd rhagddo i wella hyder a chefnogi ymchwiliadau wedi'u targedu yn y dyfodol.

Byddwn yn parhau i adeiladu ein dealltwriaeth dros y misoedd nesaf i helpu i dargedu ymchwiliadau yn y dyfodol a llywio sut y gellid defnyddio olrhain ffynonellau microbau yn ehangach yng Nghymru.

Monitro dŵr ymdrochi yn ystod tymor 2026

Mae samplu dŵr ymdrochi wedi parhau drwy gydol y tymor yn Aberogwr a Bae’r Tŵr Gwylio, gyda'r canlyniadau wedi'u cyhoeddi trwy'r proffiliau dŵr ymdrochi.

Fel y disgwyliwyd, mae ansawdd y dŵr wedi amrywio dros y tymor, gan adlewyrchu natur gymhleth y ddau ddalgylch. I gefnogi'r gwaith hwn, mae tair sond monitro parhaus wedi'u defnyddio o fewn dalgylch afon Ogwr, ac mae'r data o'r rhain ar gael ar ein gwefan. Mae safleoedd monitro ychwanegol ar draws y ddau ddalgylch yn mesur ystod o ddangosyddion ansawdd dŵr i wella dealltwriaeth o dueddiadau ansawdd dŵr a ffynonellau llygredd.

O'r monitro ychwanegol hwn, lle cofnodwyd canlyniadau bacteriol uchel, rydym wedi cynnal ymchwiliadau i nodi ffynonellau llygredd posibl a phenderfynu ble gallai ymyriadau fod fwyaf effeithiol.

Bydd dosbarthiadau dŵr ymdrochi tymor 2026 yn cael eu cyhoeddi gan Lywodraeth Cymru yn ddiweddarach yn y flwyddyn.

Gweithio gyda'n gilydd ar draws y dalgylchoedd

Mae'r sefydliadau sydd â chyfrifoldeb statudol dros ansawdd dŵr eisoes wedi bod yn cydweithio ar faterion penodol. Maent bellach yn cyfarfod yn rheolaidd hefyd i rannu gwybodaeth a’r wybodaeth ddiweddaraf ar draws eu prosiectau sy'n ymwneud ag ansawdd dŵr, fel bod pawb yn ymwybodol o'r hyn y mae eraill yn ei wneud. Mae hyn yn lleihau dyblygu ac, yr un mor bwysig, yn darparu cyfleoedd ar gyfer cydweithio a dysgu ar y cyd.

Ar lawr gwlad, mae ein timau ymchwilio yn gweithio ochr yn ochr â sefydliadau lleol eraill, gan rannu data a chanfyddiadau technegol wrth i ni fynd ymlaen. Y tu hwnt i hyn, rydym am barhau i siarad ag ystod ehangach o bobl a sefydliadau sy'n gofalu am y gwaith hwn, gan eich hysbysu am yr hyn rydym yn ei ddarganfod trwy roi’r wybodaeth ddiweddaraf fel yr ydym fan hyn, ac rydym yn croesawu sgwrs barhaus, ddwyffordd wrth i'r gwaith ddatblygu.

Gwrando ar gymunedau

Mae ymgysylltu â'r cyhoedd wedi bod yn rhan allweddol o'r prosiect drwy gydol yr haf.

Fe wnaethon ni gynnal digwyddiadau ymgysylltu yn Aberogwr, Bae’r Tŵr Gwylio a Gŵyl Natur Pen-y-bont ar Ogwr, gan siarad yn uniongyrchol â channoedd o bobl sy'n byw, yn gweithio, yn ymweld ac yn treulio amser yn y dalgylchoedd.

Helpodd y digwyddiadau hyn i godi ymwybyddiaeth o ansawdd dŵr ymdrochi, adrodd ar lygredd a chamgysylltiadau draenio, wrth hefyd wella dealltwriaeth o amcanion y prosiect ac ymchwiliadau parhaus.

Rhannodd llawer o bobl sylwadau am gyrsiau dŵr lleol, problemau draenio a digwyddiadau llygredd hanesyddol, gan ddarparu gwybodaeth ddefnyddiol sy'n helpu i lywio ymchwiliadau parhaus. Darparodd y sgyrsiau wybodaeth leol gwerthfawr hefyd, gan amlygu meysydd o bryder o fewn y ddau ddalgylch.

Cawsom adborth cadarnhaol gan bobl, a groesawodd y cyfle i drafod y gwaith yn uniongyrchol gyda thîm y prosiect, gan ddangos gwerth ymgysylltu parhaus â chymunedau lleol drwy gydol oes y prosiect.

Edrych i’r dyfodol

Wrth i'r prosiect barhau y tu hwnt i dymor y dŵr ymdrochi, byddwn yn parhau i gasglu tystiolaeth, datblygu ymchwiliadau a gweithio gyda rhanddeiliaid i ddeall yn well y pwysau sy'n effeithio ar ansawdd dŵr ar draws y ddau ddalgylch.

Bydd data a gesglir yn ystod yr haf yn cyfrannu at sylfaen dystiolaeth ehangach y prosiect ac yn helpu i lunio argymhellion ar gyfer gweithredu, buddsoddi a rheoli dalgylchoedd yn y dyfodol. Bydd y gwersi a ddysgwyd hefyd yn helpu i lywio dulliau o wella ansawdd dŵr ymdrochi mewn mannau eraill yng Nghymru.

Diolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y prosiect hyd yn hyn.

Fel rhan o'n prosiect i wella ansawdd dŵr ymdrochi yn Aberogwr a Bae’r Tŵr Gwylio, rydym yn cynnal arolygon cicsamplu ar draws dalgylchoedd Afon Ogwr ac Afon Tregatwg.

Gan weithio gydag Ymddiriedolaeth Afonydd De-ddwyrain Cymru, rydym yn cynnal arolygon macroinfertebratau gan ddefnyddio techneg a elwir yn gicsamplu. Drwy darfu ychydig ar wely'r afon a chasglu pryfed a chreaduriaid bach eraill y dŵr mewn rhwyd, gallwn asesu iechyd afonydd a nodi ardaloedd y gallai llygredd fod yn effeithio arnynt.

Mae rhywogaethau fel gwybed mai, pryfed cerrig a phryfed cadys yn arbennig o sensitif i lygredd, tra bo eraill yn goddef ansawdd dŵr gwael yn well.

Drwy edrych ar y mathau a'r niferoedd o rywogaethau sy'n bresennol mewn gwahanol leoliadau, gallwn greu darlun o iechyd afonydd dros amser. Bydd hyn yn ein helpu i nodi pwysau llygredd, targedu ymchwiliadau a chael dealltwriaeth well o’r ffactorau sy'n effeithio ar afonydd sy'n llifo tuag at y dyfroedd ymdrochi hyn.

Mae'r arolygon hyn yn rhan bwysig o'n rhaglen ehangach i gasglu tystiolaeth ac maent yn ategu'r gwaith monitro ansawdd dŵr sy'n cael ei gynnal ar draws y dalgylchoedd. Byddwn yn defnyddio'r canlyniadau ochr yn ochr â samplau cemegol a bacteriol, teithiau cerdded ar hyd afonydd ac archwiliadau ar allfeydd er mwyn helpu i ganfod ffynonellau penodol y llygredd ac ardaloedd ehangach y mae llygredd yn effeithio arnynt.

Mae'r gwaith hwn eisoes wedi helpu i lywio ymchwiliadau sydd wedi datgelu allfeydd sy’n llygru, camgysylltiadau draenio, carthffosydd sy’n gollwng a ffynonellau halogi eraill sy’n effeithio ar gyrsiau dŵr lleol.  Mae hefyd wedi ein helpu i ganfod lle mae llygredd yn mynd i mewn i afonydd o amryw o ffynonellau, gan gefnogi ymchwiliadau a chamau pellach.

Hyd yma, rydym wedi casglu cicsamplau mewn dwsinau o leoliadau ar draws y ddau ddalgylch.  Rydym yn cynllunio ein harolygon yn ofalus fel y gallwn gasglu'r wybodaeth sydd ei hangen arnom a tharfu cyn lleied â phosib ar gynefinoedd afon.