Adfer Afon Kenson

Cyn cyflwyno’r cais cynllunio, byddwn yn ymgynghori ar y gwaith arfaethedig o 19 Chwefror tan 19 Mawrth 2026. Bydd hwn yn gyfle i chi ddweud eich dweud a llunio dyfodol y prosiect adfer.

Cliciwch i ddarllen y dogfennau ac i ymateb i'r ymgynghoriad

Os hoffech weld y cynlluniau yn bersonol a siarad â'n tîm, dewch draw i'n digwyddiad galw heibio yn Neuadd Bentref Llancarfan (CF62 3AD) ar 2 Mawrth rhwng 1pm a 6pm.

Nod y prosiect yw dod â'r afon i 'Statws Ecolegol Da' trwy adfer 2.5km o'r afon, a bydd yr ystumiau’n arwain at estyniad o hyd at 450m i sianel yr afon.

Bydd dychwelyd at ffurfiannau hanesyddol yn adfer prosesau geomorffolegol naturiol, fel cludo a dyddodi deunyddiau.

Bydd 450m yn fwy o hyd afon yn darparu cynefin ychwanegol i rywogaethau sydd mewn perygl difrifol, fel llyswennod Ewropeaidd sydd mewn perygl difrifol, llygod dŵr a nifer o infertebratau. Yn ei dro, bydd hyn yn cyfrannu at gynefin amrywiol a gwydn. Bydd y gwelliant yn ansawdd a maint y cynefinoedd yn cefnogi ymhellach ymdrechion i ddad-ddofi’r tir sydd ar y gweill ar Ystad Ffwl-y-mwn.

Bydd y cynnydd yn hyd y sianel, a’r dolennedd naturiol uwch sydd ganddi, yn gwella ansawdd y cynefin yn y darn isaf hwn o'r afon. Er bod cyfleoedd silio yma wedi'u cyfyngu'n bennaf i rywogaethau fel crothell a bawd y melinydd, bydd y gwelliannau yn cefnogi mudo pysgod i fyny'r afon, gan gynnwys llyswennod, llysywen bendoll a brithyllod, trwy ddarparu mwy o orchudd a chynefin mwy amrywiol. Bydd y gwelliannau hyn yn cynnig manteision ecolegol ehangach y tu hwnt i ffin y prosiect ac i fyny'r afon tuag at gorff dŵr Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr Llancarfan sy'n methu, gan gynnwys amodau gwell ar gyfer pysgod ifanc fel llyswennod.

Bydd y prosiect yn darparu cysylltedd gwell ar gyfer arwynebedd gorlifdir o dros 20 hectar. Mae hyn yn golygu:

• Cynyddu’r capasiti ar gyfer llifogydd yn y dyffryn.
• Llif dŵr arafach yn ystod llifogydd, gyda dŵr yn gollwng i’r gorlifdir. Mae hyn yn caniatáu i waddod setlo a threiddio. Mae’r cynefin gwlyptir yn gweithredu fel purydd, sy’n gwella ansawdd dŵr i lawr yr afon.
• Mae pyllau ac ystumiau newydd sy’n arafu llif y dŵr hefyd yn gweithredu fel lloches i rywogaethau, a fyddai fel arall yn cael eu golchi i ffwrdd gan ddŵr sy’n llifo’n gyflymach.

I fyny'r afon

A - Creu ysgafellau wedi’u gwneud â deunydd malurion/pren a stanciau helyg
B - Tynnu’r arglawdd a’i ailraddio
C - Plannu rhywogaethau brodorol ar lannau’r afon
D - Cyflwyno graean/gwaddod i greu tonnau naturiol yng ngwely’r afon
E - Cyflwyno deunydd pren/pren mawr

I lawr yr afon

A - Pori er lles cadwraeth
B - Tynnu’r arglawdd ac ailraddio’r glannau
C - Plannu rhywogaethau brodorol ar lannau’r afon
D - Cysylltiad gwell â’r gorlifdir, sianeli hanesyddol wedi’u hailgysylltu, ac ystumiau naturiol

Cynhaliwyd gwaith modelu llifogydd manwl ar gyfer Afon Kenson i ddeall sut mae llifogydd yn effeithio ar yr ardal nawr a sut y gallai newid ar ôl y gwaith adfer arfaethedig ar yr afon.

Mae'r canlyniadau'n dangos bod y safle'n profi llifogydd ym mhob senario - cyn ac ar ôl y gwaith adfer - ac roedd hyn i’w ddisgwyl (o ystyried bod y safle'n orlifdir). 

Mae llifogydd fel arfer yn fwyaf dwfn yn rhan ddeheuol y safle ac yn fwy bas yn y gogledd.

Ar ôl y gwaith adfer, mae'r modelu'n dangos gwelliannau bach ond amlwg mewn rhai mannau. Bydd rhai ardaloedd y tu allan i goridor yr afon a fydd wedi'i adfer yn gweld ychydig llai o lifogydd, o ran dyfnder y llifogydd a pha mor bell y mae'r dŵr yn cyrraedd. Ni fydd unrhyw ardaloedd y tu allan i'r cynllun yn cael eu heffeithio'n andwyol gan gynnydd o ran perygl lifogydd.

AEP Afonol o 1% ynghyd â Chymhariaeth Grid Ôl-Ddatblygu Newid Hinsawdd

Fe wnaethon ni roi'r prosiect ar brawf gan ddefnyddio senario llifogydd mawr a elwir yn aml yn Debygolrwydd Gormodiant Blynyddol (AEP) o 1% neu ddigwyddiad llifogydd 1 mewn 100 mlynedd. Mae hyn yn golygu bod siawns o 1% y bydd llifogydd o'r fath yn digwydd mewn unrhyw flwyddyn benodol. Nid yw'n golygu mai dim ond unwaith bob 100 mlynedd y mae'n digwydd.

Yn y senario llifogydd mawr hwn, mae'r modelu'n dangos bod y gwaith adfer arfaethedig yn lleihau'r lefelau dŵr uchaf ar draws y safle a'r gorlifdir cyfagos o gymharu â'r lefelau sylfaenol:

• Lefelau dŵr hyd at 5 cm yn is yng ngogledd-ddwyrain y safle (ardaloedd glas tywyll)
• Llai nag 1 cm o ostyngiad yn y de-orllewin (ardaloedd gwyrdd)

Mae'r gostyngiadau bach hyn yn digwydd oherwydd bydd sianel yr afon yn cael ei lledu, gan ganiatáu iddi ddal a symud mwy o ddŵr yn ystod cyfnodau o lif uchel. Mae'r capasiti ychwanegol hwn yn creu manteision lleol cymedrol ond mesuradwy o gymharu â'r sefyllfa bresennol.

Mae canlyniadau mwy manwl y gwaith modelu llifogydd wedi'u cynnwys yn y dogfennau ymgynghori cyn-ymgeisio.

Sut mae’r prosiect yn cael ei ariannu?
Ariennir y prosiect gan Raglen Gyfalaf Argyfwng Natur ac Hinsawdd (NaCE) Llywodraeth Cymru. Mae'r rhaglen yn cefnogi nifer o flaenoriaethau amgylcheddol gan gynnwys adfer mawndiroedd, adfer mwyngloddiau metel, pysgodfeydd, ansawdd dŵr a choedwigoedd cenedlaethol.

Beth yw’r heriau neu’r risgiau posibl sy’n gysylltiedig â’r gwaith?
Mae gan y gwaith adeiladu a’r nodweddion newydd y potensial i effeithio ar goed yn sianel yr afon, ond cymerir mesurau i gyfyngu ar yr effeithiau a’u lliniaru. Bydd unrhyw aflonyddwch i gynefinoedd daearol, a chynefinoedd gwlyptir sydd eisoes wedi’u sefydlu, yn cael ei leihau i’r lleiafswm trwy arolygon rhywogaethau wedi’u targedu, goruchwyliaeth o’r prosiect, a gwaith lliniaru a monitro. Bydd aflonyddwch yn y sianel yn ystod y gwaith adeiladu yn cael ei leihau gan ddefnyddio dulliau ac amseru priodol.

Pwy yw partneriaid a rhanddeiliaid y prosiect?
Mae Cyfoeth Naturiol Cymru ac Ystad Ffwl-y-mwn yn gweithio mewn partneriaeth i ddatblygu’r prosiect. Mae rhanddeiliaid eraill y prosiect yn cynnwys tirfeddianwyr a ffermwyr tenant lleol, Tarmac, y Grid Cenedlaethol, Cyngor Bro Morgannwg, a Heneb. Mae’r gwaith dylunio yn cael ei gwblhau gan JBA Consulting, gyda chefnogaeth tîm o ymgynghorwyr yn ôl yr angen.

Pryd mae’r gwaith i fod i ddechrau, a phryd y disgwylir ei gwblhau?
Y nod yw dechrau’r gwaith adeiladu yn ystod haf 2026 gyda’r disgwyl y bydd wedi’i gwblhau yn hydref 2026, gyda chyfnod monitro o bum mlynedd i ddilyn.

Beth sy’n digwydd nesaf?
Mae dyluniad manwl a chais cynllunio ategol yn cael eu paratoi ar hyn o bryd, a chynigir iddynt gael eu cyflwyno yn gynnar yn 2026. Cynhelir digwyddiad ymgynghori cyn ymgeisio cyn cyflwyno’r cais yn ffurfiol, gan ganiatáu ar gyfer cwestiynau ac adborth pellach, ac i ddarparu gwybodaeth fanylach am y cynigion.

Cwblhawyd cam cyntaf gwella statws Cyfarwyddeb Fframwaith Dwr afon Kenson yr haf 2025, drwy gael gwared ar y gored oedd yn methu ym mhen deorllewinol yr afon o fewn Ystad Ffwly-mwn. Bydd cael gwared ar y rhwystr hwn o fudd i fywyd gwyllt ar lefel leol a bydd hefyd yn galluogi cyfl eoedd gwella ar raddfa fwy ar y cyd â phrosiect adfer ehangach afon Kenson.

Manteision cael gwared ar y gored yw adfer cysylltedd, gan fod o fudd i fi oamrywiaeth ac ansawdd y dwr, yn ogystal â chael gwared ar rwystrau i symudiad pysgod, ac adfer swyddogaethau naturiol yr afon a’r ffordd y mae’n trosglwyddo gwaddod. Bydd cael gwared ar y gored hefyd yn lleihau erydu a sgwrio lleol, yn ogystal â chynyddu capasiti’r sianel yn ystod llifogydd a llanwau uchel.

Cyn tynnu’r cored

Ar ôl tynnu’r cored